Ο Μυστικός Πράκτορας

Κριτική Ιάκωβος Γωγάκης

Σε μια εποχή όπου η εξουσία στις περισσότερες καπιταλιστικές χώρες υιοθετεί ολοένα και πιο αυταρχικά χαρακτηριστικά –με τον Αμερικανό πρόεδρο να δίνει τον τόνο και την άκρα δεξιά να καθορίζει την ατζέντα–

στον χώρο των καλλιτεχνών αυτή η όψη δεν κυριαρχεί. Το παράδοξο είναι ότι πολλοί δημιουργοί εμφανίζονται άτολμοι.

Ίσως φοβούνται, ίσως επιδιώκουν να διατηρούν καλές σχέσεις με την κυρίαρχη τάξη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Γιώργος Λάνθιμος.

Από τη μία προχωρά σε δημόσιες χειρονομίες ευαισθησίας, όπως η στήριξή του στην Παλαιστίνη· από την άλλη, ο σουρεαλισμός του συχνά θολώνει την πολιτική αιχμηρότητα των έργων του.

Παρόμοιο δρόμο –αν και λιγότερο παιγνιώδη– ακολουθεί και ο βραζιλιάνος σκηνοθέτης του «Μυστικού Πράκτορα», Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο.

Η ταινία ανοίγει με μια υπερμεγέθη σκηνή σε βενζινάδικο. Ο ήρωας δίπλα σε έναν ευτραφή, ημίγυμνο βενζινοπώλη, αποκρουστικοί αστυνομικοί, ένα πτώμα στο πορτ μπαγκάζ και ένας κόκκινος αχυράνθρωπος-τέρας. Ο γκροτέσκος τόνος συνεχίζεται και αργότερα, σε σημείο να γίνεται αυτοσκοπός. Ένας καρχαρίας πάνω σε τραπέζι, μέσα του ένα πόδι, και στη συνέχεια το ίδιο πόδι επιτίθεται σε ένα ζευγάρι γκέι. Το εύρημα, εντούτοις , δεν εντάσσεται οργανικά στην πλοκή. Παραμένει ένα σύμβολο που απαιτεί αποκωδικοποίηση – σχεδόν θεωρητική μελέτη – χωρίς να εξηγείται μέσα στην ίδια την ταινία.

Η ιστορία τοποθετείται στο Ρεσίφε, την τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας, το 1977, στα χρόνια της στρατιωτικής δικτατορίας. Ο Αρμάντο (Βάγκνερ Μόουρα), πανεπιστημιακός με παρελθόν διώξεων και προσωπικών απωλειών, επιστρέφει για να συναντήσει τον ανήλικο γιο του και να ξαναφτιάξει τη ζωή του. Σύντομα ανακαλύπτει ότι κάποιοι τον θέλουν νεκρό. Τρέχει να εξασφαλίσει έγγραφα, αναζητά διαδρομές διαφυγής και συμμαχίες. Παράλληλα, ένα αφηγηματικό νήμα από το «σήμερα» ερευνά τι απέμεινε από την υπόθεσή του.

Στα θετικά της ταινίας ανήκει η υποδειγματική αναπαράσταση της εποχής. Η πολύχρωμη αισθητική, τα κοστούμια –έστω κι αν πολλοί χαρακτήρες, κυρίως οι κακοί, εμφανίζονται ημίγυμνοι– τα κίτρινα δημόσια τηλέφωνα, τα λεωφορεία, η αρχιτεκτονική και το Καρναβάλι αποδίδουν ζωντανά το κλίμα μιας χώρας που πάλλεται, ακόμη και υπό ένα καθεστώς που απειλεί, διώκει και δολοφονεί.

 Παρ’ όλα αυτά, ένας κινηματογραφικός πλεονασμός διαπερνά ολόκληρη την ταινία.

Δευτερεύουσες πλοκές ανοίγουν και κλείνουν άδοξα, όπως η κλοπή οικογενειακών εγγράφων που δεν κορυφώνεται δραματουργικά. Η γνωριμία του Αρμάντο με την οδοντίατρο οδηγεί… αμέσως «στο κρεβάτι»,

με σκηνές που πηδούν στάδια χωρίς ψυχολογική γέφυρα. Η κορύφωση διακόπτεται απότομα, και μάλιστα επανειλημμένα.

Και ερχόμαστε στο δια ταύτα. Ο Μεντόνσα θέλει να παρουσιάσει μια καθημερινότητα όπου, πίσω και μπροστά από κάθε στιγμή, υπάρχει μια περίοδος που άφησε ανοιχτές πληγές και εκκρεμότητες: άνθρωποι που εξαφανίστηκαν, παιδιά που βιώνουν την απώλεια, ένα χθες που δεν απέχει όσο νομίζουμε από το σήμερα. Όμως όλα αυτά δεν τα δένει αρμονικά.

Το πολιτικό στοιχείο «λέγεται» κυρίως ως διάχυτη ατμόσφαιρα και σπάνια «γράφεται» μέσα από συγκεκριμένες πράξεις εξουσίας. Επιτήρηση, χαφιεδισμός, γραφειοκρατική απειλή. Αναφέρονται πλαγίως και συχνά φλύαρα.

Τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα. Όταν μικροί και μεγάλοι δικτάτορες –ή αυταρχικοί ηγέτες όπως ο Μπολσονάρο, που κυβέρνησε τη Βραζιλία από το 2019 έως το 2022 και περιόρισε την καλλιτεχνική ελευθερία, δίνοντας οδηγίες να μη χρηματοδοτούνται ταινίες για τη συμπεριληπτικότητα, τα κοινωνικά δικαιώματα ή την αστυνομική βία– ασκούν τέτοια πίεση,

γιατί οι σκηνοθέτες διστάζουν να πουν τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη;

Γιατί ταινίες όπως  «Ο Μυστικός Πράκτορας» μας πηγαίνουν «γύρω-γύρω όλοι», αποφεύγοντας να μιλήσουν ευθέως για το τι σημαίνει δικτατορία;

Ο Μυστικός Πράκτορας από την Πέμπτη 12/2 στους κινηματογράφους