Ιστορικό Ντοκιμαντέρ, 115′, Δανία/Νορβηγία/ Μ. Βρετανία 2012

Πρωτότυπος Τίτλος: The Act of Killing

Γράφει ο Βασίλης Οικονόμου

Ο Joshua Oppenheimer θεωρείται ήδη ως ένας από τους πιο σημαντικούς και επιδραστικούς ντοκιμαντερίστες των τελευταίων ετών. Αν και κινηματογραφεί σχεδόν τα τελευταία 20 χρόνια, το ντοκιμαντέρ του The Act of Killing (Η Πράξη του Φόνου, 2012) ήταν αυτό που του προσέφερε διεθνή αναγνώριση. Ανάμεσα στους παραγωγούς της ταινίας συγκαταλέγεται και ο Werner Herzog. Η ταινία έχει κερδίσει πολλά βραβεία όπως το BAFTA για Καλύτερο Ντοκιμαντέρ και το βραβείο της Καλύτερης Ταινίας στο φεστιβάλ του CPH:DOX.

Στην Ινδονησία του 1960 η απόφαση του τότε προέδρου Sukarno να κινηθεί σε πιο αριστερές πολιτικές και να προστατεύσει το Ινδονησιακό Κομμουνιστικό Κόμμα δεν έτυχαν θετικής αποδοχής από τους αρχηγούς του στρατού. Το 1965 ένα στρατιωτικό πραξικόπημα ανατρέπει τον Sukarno και επιβάλλει τον Suharto ως νέο πρόεδρο. Ταυτόχρονα ξεκινά μία αντί-κομμουνιστική εκκαθάριση η οποία θα οδηγήσει στις περίφημες δολοφονίες της Ινδονησίας του 1965-66. Δεν υπάρχουν επίσημες εκτιμήσεις για τους ανθρώπους που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια αυτών των σφαγών αλλά οι αριθμοί κυμαίνονται από 500.000 και μπορεί να φτάνουν μέχρι και 1.000.000 θύματα. Οι δολοφόνοι της εν λόγω περιόδου εξακολουθούν να ζουν στην Ινδονησία, δεδομένου ότι αποτελούν μέρος του ακόμη κυβερνώντος καθεστώτος. Θεωρούνται επίσης ήρωες και λαμβάνουν σημαντικά οφέλη από παραστρατιωτικές οργανώσεις που από το 1965 δρουν ως οι επίσημες αρχές της χώρας.

Ο Joshua Oppenheimer αποφασίζει να ερευνήσει αυτή την άγνωστη και σκληρή ιστορία που είναι ίσως και το πιο απάνθρωπο έγκλημα του 20ου αιώνα που ακόμα δεν έχει δικαστεί. Ο ίδιος γίνεται φίλος με τον Anwar Congo, ένα από τους μαφιόζους εκτελεστές του 1965 και με τον Herman Koto έναν ακόμα γκάνγκστερ και παραστρατιωτικό ηγέτη. Καταφέρνει να τους πείσει να γυρίσουν μία ταινία η οποία θα απεικονίζει τη δόξα και τη σημασία των γενναίων πράξεών τους για να σώσουν τόσο την Ινδονησία όσο και τους συμπολίτες τους από την κομμουνιστική απειλή. Οι δολοφόνοι τον πιστεύουν και θέλουν να παρουσιαστούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Για το λόγο αυτό αναπαριστούν εκ νέου για χάρη της μυθοπλασίας – και αντιγράφοντας μερικές από τις αγαπημένες τους ταινίες – κάποια από τα εγκλήματά τους. Παράλληλα προσφέρουν όσο το δυνατόν περισσότερες σκληρές πληροφορίες σχετικά με τα θύματά τους, τα οποία επίσης αναπαριστούν, ώστε να δώσουν την πιο ακριβή εικόνα στον σκηνοθέτη καθώς δρουν απόλυτα φυσικά. Όλα παρουσιάζονται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και έτσι ορισμένες φορές είναι πολύ δύσκολο να παρακολουθήσει κάποιος την ταινία. Η βιαιότητα αναμιγνύεται με το ζοφερό παρελθόν και το ακόμα πιο τρομακτικό παρόν καθώς οι δολοφόνοι είναι ακόμα εκεί, ζώντας από τις ηρωικές τους πράξεις.

Δεν είναι υπερβολή πως Η Πράξη του Φόνου θεωρείται ήδη ένα επαναστατικό ντοκιμαντέρ. Είναι η πρώτη φορά που το παρελθόν της Ινδονησίας εκτίθεται πλήρως και εγείρει πολιτικά και ιστορικά ερωτήματα που επιτέλους αγγίζουν το ενδιαφέρον της παγκόσμιας κοινότητας. Επίσης, το ντοκιμαντέρ για πρώτη φορά δίνει τη δυνατότητα σε αυτούς τους Ινδονήσιους που γνωρίζουν ή δεν θέλουν να ξεχάσουν το παρελθόν τους να μιλήσουν και να μοιραστούν μεταξύ τους αυτήν την κοινή γνώση. Αναπόφευκτα η κρατική προπαγάνδα είναι τώρα, για πρώτη φορά μετά από σχεδόν πενήντα χρόνια, υπό αμφισβήτηση ακόμη και από τους ίδιους τους δολοφόνους. Η ιστορία που ξαναγράφτηκε από τους νικητές δεν είναι πια αξιόπιστη. Ο αντίκτυπος της ταινίας είναι τόσο ισχυρός που έχει αναφερθεί πως πλέον υπάρχουν δύο Ινδονησίες εκείνη πριν και εκείνη μετά από την Πράξη του Φόνου.

Αυτό που καθιστά την Πράξη του Φόνου μία σημαντική και ξεχωριστή ταινία δεν είναι μόνο ο κοινωνικός αντίκτυπος που έχει ήδη αλλά και η καλλιτεχνική διαδικασία που υπάρχει πίσω από αυτη. Ο Oppenheimer χωρίς να είναι ένας “θεωρητικός” ή “επαγγελματίας” ντοκιμαντερίστας αφήνει την ταινία του να αναπνεύσει και ως εκ τούτου προσφέρει μοναδικές στιγμές καθαρής κινηματογραφικής έκθεσης. Αναμειγνύοντας το φανταστικό με την πραγματικότητα, το παρόν με το παρελθόν και το σουρεαλιστικό μακάβριο χιούμορ με την αληθινή φρίκη προσφέρει επίσης μία πολυεπίπεδη συναισθηματική εμπειρία. Οι ήδη δυσάρεστες και βάναυσες σκηνές γίνονται ακόμη πιο ισχυρές όταν ο Oppenheimer αφήνει απλά την κάμερα του να παρατηρεί όπως θα έκανε ο κάθε άνθρωπος. Μερικές στιγμές πραγματικής αμηχανίας ενισχύονται από τη δική του αντίδραση καθώς μεταφέρει υποσυνειδήτως τα συναισθήματα του μέσα από αυτό που γυρίζει. Επίσης, ο σκηνοθέτης δεν κρίνει ποτέ την κατάσταση ούτε παίρνει ποτέ μια ξεκάθαρη θέση για όλα όσα βλέπει και βιώνει. Αφήνει την εικόνα του να μιλήσει, γιατί κυριολεκτικά μερικές φορές δεν είναι δυνατό να προσθέσει οποιοδήποτε άλλο σχόλιο. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένας εκσυγχρονισμένος ίσως τρόπος του cinéma vérité χωρίς να ακολουθούνται όλοι οι αυστηροί κανόνες της παραδοσιακής κινηματογράφησης και αυτό δημιουργεί μια μοναδικά ρεαλιστική ατμόσφαιρα.

Θα πρέπει να αναφερθεί ότι H Πράξη του Φόνου δεν είναι απλώς μια προσωπική δουλειά του Oppenheimer, καθώς συνεργάστηκε με δύο συν-σκηνοθέτες, την Christine Cynn και τον Ανώνυμο, και με πολλούς άλλους Ανώνυμους συνεργάτες. Με αυτό το ντοκιμαντέρ στην ουσία ο ίδιος μόλις αγγίζει την επιφάνεια της σημερινής κοινωνίας της Ινδονησίας. Για αυτό το λόγο ο σκηνοθέτης συνεχίζει στην ίδια θεματική κάνοντας ένα βήμα παραπέρα με το επόμενο ντοκιμαντέρ του The Look of Silence (2014) το οποίο λειτουργεί σχεδόν σαν μια συνέχεια. Ο Oppenheimer επιθυμεί με το έργο του να βοηθήσει όλους τους ανθρώπους που αναγκάστηκαν διατηρήσουν την ανωνυμία τους στους τίτλους των ταινιών του αλλά και στη ζωή τους και συνεχίζουν να αποτελούν μία φοβισμένη μειοψηφία στην πατρίδα τους ώστε να μπορέσουν τελικά να έχουν την δικαίωση που απαιτούν τόσα χρόνια.

The post Η Πράξη του Φόνου appeared first on screeneye.gr.

Δράμα,103′, Σουηδία 1968

Πρωτότυπος Τίτλος: Skammen

Του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν

Με  τους Λιβ Ούλμαν, Μαξ Φον Σύντωφ

Γράφει ο Βασίλης Οικονόμου

Η δεκαετία του εξήντα ήταν ίσως η πιο παραγωγική δεκαετία της καριέρας του Ingmar Bergman. Ταυτόχρονα όμως ήταν και η πιο σκοτεινή καλλιτεχνική περίοδός του, ιδιαίτερα το δεύτερο μισό της δεκαετίας που ήρθε αμέσως μετά την Τριλογία της Πίστης (1961 – 1963) και την Persona (1966). Το 1967 Μπέργκμαν συνεχίζει σε αυτό το σκοτεινό μονοπάτι και σκηνοθετεί την πρώτη του πολεμική ταινία με τίτλο Η Ντροπή (Skammen, 1968). Η ταινία επαινέθηκε από την πλειοψηφία των κριτικών κινηματογράφου εκείνη την εποχή, αλλά αργότερα ξεχάστηκε και μέχρι σήμερα παραμένει ένα από τα λιγότερο γνωστά αριστουργήματα του Σουηδού δημιουργού.

Κατά τη διάρκεια ενός ανώνυμου πολέμου, ένα ζευγάρι μουσικών, η Eva (Liv Ullmann) και o Jan (Max von Sydow) καταφεύγουν σε ένα μικρό νησί για να γίνουν αγρότες. Και οι δύο πιστεύουν ότι δεν πρέπει να συμμετέχουν στη σύγκρουση και παραμένουν απομονωμένοι στην καινούρια τους ζωή. Παρά τις δυσκολίες, η σχέση τους είναι αρκετά ισχυρή, αλλά υπάρχουν κάποια προβλήματα μεταξύ τους. Η Eva που έχει τον ισχυρότερο χαρακτήρα ανάμεσά τους και είναι πιο αποφασιστική θέλει παιδιά. Από την άλλη πλευρά ο Jan που είναι αρκετά εύθραυστος, αποστασιοποιημένος και ευαίσθητος πιστεύει πως δεν χρειάζονται. Οι διαφορές τους θα ξεχαστούν αμέσως όταν ο πόλεμος θα φτάσει κυριολεκτικά στο κατώφλι τους. Παρά το γεγονός ότι δηλώνουν απολιτικοί και δεν παίρνουν το μέρος κανενός σύντομα κατηγορούνται για προδοσία. Για αυτό το λόγο θα πρέπει να πληρώσουν αυτό το τίμημα στον γείτονα τους και τώρα συνταγματάρχη Jacobi (Gunnar Björnstrand). Αυτός είναι ένας αντισυμβατικός πόλεμος ντροπιαστικών εμπειριών και επιβεβλημένων προσωπικών αποφάσεων.

Όταν ο Bergman άρχισε να δουλεύει πάνω στην ιδέα του για τη Ντροπή, είχε επιλέξει αρχικά τον τίτλο Ο Πόλεμος που αργότερα άλλαξε σε Όνειρα της Ντροπής και αυτός ήταν που ακολούθησε κατά τη διάρκεια της παραγωγής. Για αυτό το λόγο, αυτός είναι ένας πόλεμος που παρουσιάζεται σχεδόν σαν όνειρο ή σαν ένας τρομερός εσωτερικός εφιάλτης. Ακολουθώντας τη δικιά του προηγούμενη εμπειρία στην εφιαλτική ταινία τρόμου Vargtimmen (Η Ώρα του Λύκου, 1968), ο Bergman χρησιμοποιεί ξανά το ίδιο ζευγάρι καλλιτεχνών – Ullmann και von Sydow – να βιώσουν τον εφιάλτη του πολέμου αυτή τη φορά. Η χρονική στιγμή που επιλέγει είναι επίσης ακριβής δεδομένου πως αυτή ήταν η χρονιά που ο πόλεμος στο Βιετνάμ ήταν στο αποκορύφωμά του και επίσης μια πολιτιστική και πολιτική επανάσταση εξαπλωνόταν σε όλη την Ευρώπη και εν μέρει στις ΗΠΑ.

Καθώς ο Bergman εξακολουθεί να ζει στα Χρόνια του Ingenting / Τίποτα προβάλλει αυτή την μηδαμινότητα στην Ντροπή και επίσης σε αυτόν τον άγνωστο πόλεμο. Σκηνοθετεί μια πολεμική ταινία που είναι εξαιρετικά μινιμαλιστική και εσωστρεφής για το είδος της. Δεν προσφέρει τίποτα για να εξυμνήσει τον πόλεμο, δεν υπάρχουν σκηνές που θα πείσουν ή τουλάχιστον θα εντυπωσιάσουν το κοινό σχετικά με τη σκληρότητα, την αδικία ή ακόμα και την ορθότητα ενός πολέμου. Αντ’ αυτού, τα πάντα λειτουργούν εσωτερικά και ίσως αυτό είναι που κάνει τη Ντροπή ένα από τα πιο αληθινά πολεμικά φιλμ που έγιναν ποτέ. Ο Bergman μένει μακριά από το μέτωπο και εστιάζει το ενδιαφέρον του στους ανθρώπους που είναι μακριά από τη σύγκρουση. Παρά αυτήν την προφανή απόσταση, οι ήρωες του αποσυντίθεται σιγά σιγά και καταρρέουν χωρίς εμφανή ή σαφή λόγο. Δεν υπάρχει εκφρασμένη ιδεολογική πάλη, καμία θρησκευτική ή εδαφική μάχη, καμία εξήγηση για αυτόν το φρικιαστικό πόλεμο, αλλά η Eva και ο Jan πρέπει να τον πληρώσουν.

Οι δυο τους πιστεύουν πως ως καλλιτέχνες δεν πρέπει να ταχθούν με το μέρος κανενός, αλλά ακόμα και όταν δεν το κάνουν αυτό, οι άλλοι θα αποφασίσουν για τους ίδιους. Με το να ζουν σε αυτό το προστατευμένο σχεδόν ελεγειακό μικρό νησί παραμένουν αγνοί και καθαροί από κάθε είδους προπαγάνδα, αλλά εξακολουθούν να είναι υπεύθυνοι για αυτή τους την κοινωνική αποξένωση. Η πολιτισμένη και θεωρητική προσέγγιση τους στον πόλεμο δεν είναι πλέον αρκετή. Τώρα θα πρέπει να υπερασπιστούν ενεργά οι ίδιοι τους εαυτούς τους και να απολογηθούν για κάτι που δεν έκαναν ή που δεν πιστεύουν, και αυτή η παράλογη ανεξήγητη μάχη φαίνεται ακόμα πιο δύσκολη από τις πραγματικές. Είναι ένας ψυχολογικός εσωτερικός πόλεμος που δεν ακολουθεί καμία γνωστή τακτική. Ο Jan, όντας το alter ego του Bergman, θα σπάσει από την αρχή επειδή είναι ευαίσθητος και δεν μπορεί να χειριστεί οποιαδήποτε πίεση. Η Eva πρέπει να σταθεί και για τους δύο και να ακολουθήσει ένα προδιαγεγραμμένο μονοπάτι ντροπής.

Αυτό που είναι ακόμα πιο ζοφερό στον μοναδικό μηδενισμό του Bergman, είναι το γεγονός ότι οι ήρωές του δεν έχουν κανένα μέρος για να ζητήσουν βοήθεια ή υποστήριξη. Μπορεί να πιστεύουν πως ζουν στο δικό τους μικρό παράδεισο, αλλά αυτός είναι ακριβώς το αντίθετο, το νησί – το οποίο είναι στην πραγματικότητα το Φόρα – είναι η δυστοπία τους. Με την απόδειξη της απουσίας του Θεού στην προηγούμενη τριλογία του, ο Bergman δεν προσφέρει καμία ευκαιρία σε μια θεϊκή παρέμβαση ή τουλάχιστον ένα σημείο στήριξης σε κάποιου είδους πίστης. Η Eva και ο Jan ως μουσικοί θα μπορούσαν να στηριχθούν στην τέχνη τους, αλλά έπρεπε να την εγκαταλείψουν καθώς ήταν περιττή κατά τη διάρκεια του πολέμου και κατά πάσα πιθανότητα δεν μπορούσε να προσφέρει τίποτα σε κανέναν. Εκτός από τα ζώα τους, δεν έχουν κανέναν άλλον που θα πρέπει να φροντίσουν ή να νοιαστούν, δεδομένου ότι δεν έχουν παιδιά ή συγγενείς. Είναι απλά ένα τίποτα.

Ολόκληρη η ύπαρξή τους είναι σχεδόν ασήμαντη. Είναι σαφώς αλληλοσυμπληρωματικοί ο ένας για τον άλλο, αλλά θα μπορούσαν επίσης να εξαφανιστούν με ευκολία χωρίς να επηρεάσουν τη ζωή κανενός άλλου. Η Eva και ο Jan εκφράζουν τόσο δυνατά τη μηδαμινότητά τους, όχι για νιχιλιστικούς λόγους, αλλά επειδή είναι λογικά τόσο ασήμαντοι. Η Ντροπή παρουσιάζει έναν σκοτεινό κόσμο που δεν έχει καμία αναλαμπή ελπίδας ή θετικής σκέψης και όταν βρίσκεται στα πρόθυρα ενός πολέμου, αυτό θα μπορούσε να είναι μια απόλυτα ρεαλιστική αίσθηση. Το γεγονός που καταστρέφει ακόμη περισσότερο τους ήρωες είναι ότι αισθάνονται, και ίσως είναι, ανεύθυνοι για την τύχη τους, αλλά όμως ποτέ δεν έκαναν τίποτα για να αποτρέψουν αυτήν την μοίρα. Θα συνειδητοποιήσουν πως με το να είναι αποκομμένοι από την πραγματικότητα τους δεν τους καθιστά απρόσβλητους στην επερχόμενη καταστροφή.

Η Ντροπή είναι μια ταινία εσωτερικής αποσύνθεσης και όπως οποιοδήποτε άλλο έργο του Bergman, βασίζεται στη δύναμη των πρωταγωνιστών του. Η παρουσία της Liv Ullmann κυριαρχεί στην εικόνα και ήταν άλλωστε το κύριο σημείο αναφοράς στη ζωή του σκηνοθέτη εκείνη την εποχή. Η Ντροπή είναι η τρίτη συνεργασία τους και για πρώτη φορά η Ullmann δεν απεικονίζεται ως μια ιδέα ή ως ένα alter ego κάποιου άλλου. Για πρώτη φορά η ίδια σχεδόν παίζει τον αληθινό εαυτό της. Η εντυπωσιακή της ομορφιά, όπως καταγράφεται από την κάμερα του Sven Nykvist, περιέχει μια άψογη φρέσκια ζωντάνια που όμως αντιπαρατίθεται με ορισμένες εξαιρετικά επικίνδυνα ακατέργαστες γωνίες. Η καδραρισμένη εμφάνισή της συμπίπτει απόλυτα με το χαρακτήρα της ηρωίδας. Η Eva είναι ισχυρή σχεδόν δεσποτική και μπορεί να είναι γοητευτική αλλά ταυτόχρονα αυταρχικά αυστηρή. Η Eva λατρεύει τον Jan αλλά υποσυνείδητα γνωρίζει ότι δεν μπορεί να τον αντέξει πραγματικά. Δυστυχώς, ο πόλεμος θα τη βοηθήσει να καταλάβει ότι δεν μπορεί να τον εγκαταλείψει καθώς ο Jan φαίνεται σχεδόν ανίκανος.

Ο Max von Sydow απεικονίζει τον Jan ως κυρίαρχο του δικού του μικρού κόσμου στον οποίο ζει και αναπνέει μέσα από την τέχνη του χωρίς να θέλει να έχει καμία αληθινή επαφή με την πραγματικότητα. Ο ίδιος πραγματικά αγαπά και χρειάζεται την Eva γιατί του λείπει ο ορθολογισμός της και αυτή είναι επίσης η μόνη που τον στηρίζει. Ο Jan θα εξελιχθεί ξαφνικά υπό το φόβο της απώλειας της Eva. Θα πρέπει βέβαια αρχικά να σκορπίσει τον εαυτό του σε κομμάτια πριν ανακατασκευάσει τη νέα προσωπικότητα του, αλλά αυτό θα τον αλλάξει σε αδίστακτο και εγωιστή, σε κάποιον που η Eva αναπόφευκτα απεχθάνεται. Η Ντροπή αποδεικνύει ότι οι πραγματικές μάχες του πολέμου δεν συμβαίνουν με όπλα. Τα λεκτικά υπονοούμενα ανάμεσα στο ζευγάρι, τα άδεια βλέμματα που ανταλλάσσουν, ο φόβος της απιστίας και η απουσία των αγγιγμάτων μπορούν να είναι θανατηφόρα για τη σχέση τους και τους ίδιους. Οι πραγματικές συνέπειες του πολέμου απεικονίζονται στο βλέμμα απελπισίας της Eva προς τον Jan όταν συνειδητοποιεί ποιος πραγματικά έγινε.

Σε τεχνικό επίπεδο, η φωτογραφία του Sven Nykvist φαίνεται λίγο διαφορετική από τις προηγούμενες ταινίες του Bergman. Η Ντροπή δεν δίνει την αίσθηση ενός πραγματικά ασπρόμαυρου φιλμ επειδή το κυρίαρχο γκρίζο φαίνεται να κρύβει έντονα χρώματα από κάτω. Η υφή της εικόνας θα μπορούσε να λειτουργήσει ακόμη και ως καμβάς για να εμφανιστούν αυτά τα κρυμμένα χρώματα. Μοιάζει σαν μια ανεστραμμένη εικόνα που έπρεπε να γκριζάρει, προκειμένου να εμπεριέχει ένα καταθλιπτικό τίποτα. Επίσης η εικόνα είναι τόσο εντυπωσιακά ζωντανή που μερικές φορές θα μπορούσε να ξεγελάσει πως αυτός είναι ο τρόπος που μια μάταιη πραγματικότητα θα έπρεπε να φαίνεται. Θεωρητικά Η Ντροπή είναι μια πολεμική ταινία, αλλά πέρα από κάποιες σκηνές, όλη η δράση εσωτερικεύεται. Ακόμα και όταν μια σκηνή κάθαρσης απαιτείται από τον θεατή, ώστε να αποσυνδεθεί από την ταινία, αυτή δεν υπάρχει. Ο Bergman θέλει να προσφέρει τον ίδιο παραλογισμό και τη χαοτική εμπειρία που οι ήρωές του έχουν σε όποιον βλέπει την ταινία και παραλείποντας τη δράση δημιουργεί μια χαρακτηριστική ενδοσκοπική οπτική του πολέμου.

Η Ντροπή είναι ένα ξεχωριστό έργο στη φιλμογραφία του Bergman. Η απόφασή του να αποδραματοποιήσει έναν πόλεμο, μεταφέρει όλη την τραγωδία στους ήρωες του και αναπόφευκτα στο κοινό. Πρόκειται για μια καθαρά ψυχολογική εμπειρία, γιατί η εξωστρέφεια και η απόσταση που ένας πόλεμος έχει συνήθως στις ταινίες του είδους γίνεται τώρα ένα μέρος του εαυτού σου. Ακόμα και αν δεν υπάρχει κάποιος προφανής εχθρός γύρω σου θα πρέπει να προετοιμαστείς είτε να αλλάξεις πριν να είναι πολύ αργά είτε να αποδεχθείς την μοίρα σου και να γίνεις το θύμα που δεν θέλεις να είσαι. Η παγίδα είναι πως όποια από τις δύο επιλογές επιλέξεις θα είναι το ίδιο ντροπιαστική όσο και η άλλη.

The post Η Ντροπή appeared first on screeneye.gr.

Κωμωδία,89’ Ιταλία 1989

του Νάνι Μορέτι

Με τους Νάνι Μορέτι, Σίλβιο Ορλάντο, Μαριέλλα Βαλεντίν

Γράφει ο Βασίλης Οικονόμου

Ο Nanni Moretti είναι ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους Ιταλούς δημιουργούς των τελευταίων δεκαετιών. Οι ταινίες του χαρακτηρίζονται από το ιδιαίτερο κωμικό του ύφος και συνήθως έχουν ως επίκεντρο τη ζωή του, τις πεποιθήσεις του και τις εμμονές του. Το πρώτο μέρος της καριέρας του θα ολοκληρωθεί θεματικά με την έκτη μεγάλου μήκους ταινία του, την πολιτική κωμωδία Palombella Rossa (Κόκκινο Περιστέρι, 1989). Η ταινία ήταν υποψήφια για έξι βραβεία David di Donatello και πήρε το Nastro d’Argento για το καλύτερο σενάριο.

Ο Michele Apicella (Nanni Moretti) είναι βουλευτής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ιταλίας (PCI) και μετά από ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα πάσχει από αμνησία. Ενώ δεν έχει ακόμα συνέλθει, ταξιδεύει στη Σικελία για να παίξει σε ένα κρίσιμο αγώνα πόλο με την ομάδα του. Ο προπονητής τους (Silvio Orlando) προσπαθεί να τους οργανώσει και να τους εμψυχώσει καθώς αντιμετωπίζουν μία ομάδα που έχει έναν δυνατό Ούγγρο παίχτη. Ο Michele όμως στην πραγματικότητα είναι απών. Συνεχώς χάνεται στις σκέψεις του και είναι μπερδεμένος ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν. Στοιχεία από την παιδική του ηλικία μπλέκονται με την πρόσφατη πολιτική του καριέρα και το πόλο. Ο Michele προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι.

Με το Palombella Rossa ο Moretti κλείνει έναν μεγάλο κύκλο έντονων πολιτικοποιημένων κωμωδιών που είχε ξεκινήσει σχεδόν πριν από 15 χρόνια. Τώρα ο ίδιος κάνει ουσιαστικά μία ανασκόπηση στο παρελθόν του επικεντρωμένος κυρίως στην ιδεολογία του. Στις προηγούμενες ταινίες είχε ασχοληθεί με αυτοσαρκασμό στην επιλογή του να είναι κομμουνιστής. Οι ανεξέλεγκτες εξελίξεις όμως στα τέλη της δεκαετίας του 1980 δεν του επιτρέπουν πια να έχει ξεκάθαρη άποψη. Όλα είναι μπερδεμένα και κανείς δεν γνωρίζει αν θα υπάρχει στο μέλλον ο κομμουνισμός. Όσο ο ίδιος βιώνει την πιο ισχυρή κρίση ιδεολογικής ταυτότητας, το κόμμα του βρίσκεται σε ακόμα χειρότερη κατάσταση καθώς πλέον δεν υπάρχει καμία κεντρική γραμμή. Αυτή η αναπάντεχη σύγχυση αντικατοπτρίζεται έξυπνα μέσω της αμνησίας του ήρωα του. Ο Michele δείχνει ανήμπορος να συμμετέχει σε όσα συμβαίνουν. Είναι χαμένος, μεταφορικά και κυριολεκτικά, και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στο παιχνίδι του. Νιώθει μετέωρος και ο φόβος του για το μέλλον τον αναγκάζει να καταφύγει στις παιδικές του αναμνήσεις ώστε να αντλήσει δύναμη, καθώς οι πρόσφατες γνώσεις και ιδέες των τελευταίων ετών φαντάζουν τώρα εντελώς άχρηστες. Θέλει να γίνει πάλι ένας απλός παίχτης του πόλο αφού πλέον δεν έχει καμία αιτιολόγηση για ποιο λόγο είναι κομμουνιστής και αυτή ήταν η μόνη ιδιότητα που τον χαρακτήριζε σχεδόν σε όλη του τη ζωή.

Ο Michele Apicella υπήρξε το μόνιμο alter ego του Nanni Moretti σε όλα αυτά τα χρόνια. Πλέον η ύπαρξη του δείχνει πως βρίσκεται σε ένα τέλμα. Δεν έχει τρόπο να εκφραστεί γιατί πιστεύει ακόμα στην σημασία των λέξεων αλλά αυτές έχουν χάσει το νόημά τους και ο ίδιος κινείται με τη λογική του παρελθόντος. Οι αλλαγές τον προλαβαίνουν και ο αγώνας δεν μπορεί να τον περιμένει για να προσαρμοστεί. Ο Michele χάνεται σε ένα ασαφές ονειρικό μεταίχμιο που κανείς δεν μπορεί να ξεχωρίσει που βρίσκεται η πραγματικότητα. Το ονειρικό πλαίσιο που τοποθετείται η ιστορία εξυπηρετεί την αυτοαναφορικότητα του δημιουργού αλλά και τους συμβολισμούς της. Ο τίτλος έχει διττή ερμηνεία καθώς ως “περιστέρι” παρομοιάζεται μία πάσα στην ορολογία του πόλο. Έτσι ο Moretti κινούμενος ανάμεσα στο άθλημα και στην πολιτική φέρνει στην ουσία την πολιτική διαλεκτική στην πισίνα και την σκληρότητα του πόλο στην πολιτική. Ο ίδιος μέσω του Michele θα πρέπει να αγωνιστεί χωρίς να έχει καμία βοήθεια, σε κάτι που κάποτε ήξερε αλλά τώρα έχει ξεχάσει. Γνωρίζει πως παράλληλα πρέπει να υπάρξουν αλλαγές, χρειάζονται νέα σχέδια και διαφορετική στρατηγική. Όμως έχει ήδη χαθεί ο χρόνος που έπρεπε να γίνουν αυτά και είναι μάλλον αργά. Προσπαθεί ταυτόχρονα να πείσει και να πειστεί πως είναι διαφορετικός αλλά και ίδιος με όλους τους άλλους. Ο Michele συνειδητοποιεί σε μία οριακή στιγμή ποια είναι η θέση του και αυτό θα τον οδηγήσει σε διχασμό. Αριστερά ή Δεξιά; Δεν υπάρχει απάντηση, αλλά όλα προμηνύουν πως το παιχνίδι έχει ήδη χαθεί και ο ίδιος δεν υφίσταται πια.

Το Palombella Rossa βγήκε ακριβώς στην αιχμή ιστορικών εξελίξεων. Δύο μήνες μετά την κυκλοφορία του, πέφτει το τείχος του Βερολίνου, ενώ το ΚΚ Ιταλίας διαλύεται τα επόμενα δύο χρόνια. Είναι επίσης η πιο εξομολογητική και αυτοβιογραφική στιγμή για τον Nanni Moretti, μέχρι την επόμενη που θα έρθει στο Caro Diario.

The post Palombella Rossa appeared first on screeneye.gr.

Κωμωδία, Δράμα, 153’ Σοβιετική Ένωση 1984

του ΤενγκίζΑμπουλάτζε

Ο Tengiz Abuladze ήταν μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες του Γεωργιανού κινηματογράφου. Κατάφερε να συνδυάζει στις ταινίες του την λαϊκή παράδοση με θέματα που άγγιζαν την σύγχρονη καθημερινότητα μιας Σοβιετικής επαρχίας. Διεθνώς το έργο του αναγνωρίστηκε με αφορμή την τριλογία που ξεκίνησε το 1967 με την «Ικεσία» (Vedreba) και συνεχίστηκε το 1976 με «Το Δέντρο της Επιθυμίας» (Natvris Κhe). Το τελευταίο μέρος και ίσως το γνωστότερο όλων ήταν η αλληγορική δραματική κωμωδία «Μετάνοια» (Monanieba) του 1984. Η ταινία συμμετείχε στο Φεστιβάλ των Καννών του 1987 και απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής καθώς και το Βραβείο FIPRESCI.

Σε μία φανταστική πόλη της Γεωργίας ο περιβόητος και δεσποτικός δήμαρχός της, Varlam Aravidze (Avtandil Makharadze) πεθαίνει. Μετά την κηδεία του μία σειρά από περίεργα γεγονότα ακολουθούν, καθώς η σωρός του δημάρχου κάθε μέρα βρίσκεται τοποθετημένη σε διαφορετικά σημεία της πόλης. Ο γιος του Abel, τον οποίο επίσης υποδύεται ο Makharadze, προσπαθεί να βρει μία λύση σε αυτό που συμβαίνει. Ανακαλύπτει πως πίσω από τις εκταφές κρύβεται μία άγνωστη γυναίκα, η Ketevan Barateli (Zeinab Botsvadze) που έχει σκοπό ζωής να εκδικηθεί έστω και μετά θάνατον τον Aravidze. Ο λόγος της εκδίκησης είναι πως οι καλλιτέχνες γονείς της ήταν δύο από τα πολλά θύματα στα χρόνια της τυραννικής δημαρχίας του. Η Barateli θα προσπαθήσει να εξιστορήσει τη ζωή της έχοντας απέναντί της τους απογόνους του δημάρχου, τον γιο και τον εγγονό του.

Ο Abuladze έγινε γνωστός για τις σουρεαλιστικά ποιητικές του ταινίες αλλά ίσως η «Μετάνοια» είναι η πλέον πολυεπίπεδη και συμβολική του ταινία. Η ιστορία θα μπορούσε να εκληφθεί ως ένα περίεργο και μακάβριο παραμύθι κάπου στον Καύκασο αλλά φυσικά δεν είναι απλά αυτό. Ξεκινώντας από την προσωπικότητα που εκφράζεται από τον παράδοξο δήμαρχο Aravidze, είναι ταυτόχρονα τόσο υπαρκτή όσο ανύπαρκτος είναι ο ίδιος, το επώνυμό του σημαίνει ο γιος του κανένα. Τα κύρια στοιχεία δίνονται κρίνοντας απλά την σουρεαλιστική του εμφάνιση, καθώς ο ίδιος δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα συνονθύλευμα τυράννων. Φοράει τις μπότες του Stalin, το μαύρο πουκάμισο του Mussolini, έχει το μουστάκι του Hitler και φορά τα γυαλιά του Lavrentiy Beria, αρχηγού της σταλινικής μυστικής αστυνομίας. Επίσης μέσω των πράξεών του ο ίδιος είναι απλά εκφραστής όλων αυτών των ιδεών μαζί ακαθόριστα και μπλεγμένα. Ο τυραννικός δήμαρχος είναι ένα εμφατικό δείγμα του σταλινικού παρελθόντος που κανείς ως τότε δεν είχε τολμήσει να αγγίξει, πόσο μάλλον να κρίνει ή να ειρωνευτεί. Το τρομακτικό είναι πως ο παραλογισμός του Aravidze υπολείπεται των πραγματικών γεγονότων. Ο Abuladze δεν θίγει απλά το παρελθόν της χώρας του, τολμά επίσης να εξισώσει κομμουνιστές και φασίστες σε ένα πρόσωπο, καθώς δεν νιώθει πως υπάρχουν ρεαλιστικές ιδεολογικές διαφορές στον τρόπο δράσης τους. Οι δικτάτορες είναι πάντα οι ίδιοι ανεξαρτήτως πιστεύω.

Ο Abuladze στο πρόσωπο του ήρωα του, κατάφερε να διαχειριστεί με ξεχωριστό τρόπο την μετάβαση από το παρελθόν στο παρόν αλλά και στο μέλλον. Δίνοντας στον Makharadze διπλό ρόλο πατέρα και γιου στην ουσία επισημαίνει με τον πιο ευθύ τρόπο πως παρά την θεωρητική αλλαγή των προσώπων, η πολιτική και κατ’ επέκταση η εφαρμογή της παραμένουν οι ίδιες. Οι αθώοι κομφορμιστές που αντικατέστησαν τους σταλινικούς δεν είχαν άγνοια των εγκλημάτων, ήταν απλά μια πιο εκπολιτισμένη και αστική έκφανση των προηγούμενων τυράννων. Το μέλλον που συμβολίζεται με τον νεαρό εγγονό του Aravidze δείχνει την κατάσταση της ΕΣΣΔ εκείνης της εποχής. Μία χώρα που πρέπει να διαχειριστεί τις αμαρτίες των προηγούμενων, ενώ την ίδια στιγμή να πείσει όλους πως έχει πραγματικά αλλάξει. Σε όλο αυτό το παράλογο και υπερβολικό σκηνικό ο Abuladze προσθέτει για ακόμα μια φορά στοιχεία της Γεωργιανής παράδοσης, τα οποία συνδυαζόμενα με πραγματικά ιστορικά γεγονότα, και εξωτερικεύουν με τον πιο αδόκιμο τρόπο την ιστορία.

Όπως ήταν αναπόφευκτο η «Μετάνοια» λόγω του θέματός της ήταν υπό στενή παρακολούθηση από τους λογοκριτές από την πρώτη στιγμή. Παρά το γεγονός πως ολοκληρώθηκε το 1984, αμέσως απαγορεύτηκε και χρειάστηκαν πάνω από τρία χρόνια και η προσωπική παρέμβαση του Gorbachev για να βγει στις αίθουσες. Αναμφίβολα είναι μία από τις ταινίες κλειδιά των τελευταίων ετών της ΕΣΣΔ, και η επίδρασή της στο κοινό ήταν τόσο έντονη σε σημείο που επηρέασε ή και επίσπευσε την πτώση της. Ο Abuladze παρουσιάζοντας ένα γκροτέσκο φανταστικό ρεαλισμό και με μία δόση υποδόριου αυτοσαρκασμού κατάφερε να θάψει τους φόβους που είχαν επιβιώσει για τόσα χρόνια.

The post Μετάνοια appeared first on screeneye.gr.